Сейсенбі, Шілде 25

Қасымхан Бегманов: Мұстафа Шоқай жолымен…

«Мұстафа Шоқай  жолымен» жобасы бойынша бұқаралық ақпарат құралдары және  шоқайтанушы әрі  тарихшы ғалымдардан құралған арнайы экспедиция  Қасымхан Бегмановтың ұйымдастыруымен сапарға шыққанынан кезінде баспасөз арқылы хабардар едім. Автордың әр сапардан оралған сайын атқарған жұмыстары жайлы сол тұста республикалық мерзімдік басылымдар мен телевидение арқылы халыққа беріп отырған есептерімен өте жақсы таныспын. Нәтижесінде, Мұстафа Шоқай жайлы көптеген тың  деректерге қаныға түстік.

Қазіргі уақытта зерттеушілер, әсіресе тарихшы мамандардың жазылар еңбектерінің деректік базасын кеңейте түсуге тікелей қатысуына мүмкіндіктері зор. Бұл мақсатқа олар сол замандағы оқиғаларды көзімен көрген немесе оны басынан өткізген адамдармен арнайы сұхбаттасу арқылы жете алады. Расында бұл мүмкіндікті пайдалануда тарихшылардың кешеуілдеп жатқанын да айта кеткен жөн. Бұл ретте зерттеушілік міндетке парапар ігілікті іс атқарған ақын Қасымхан Бегмановтың ерен еңбегі сүйіндіреді.

Мәмбет ҚОЙГЕЛДІ,
Тарих ғылымдарының докторы, профессор.

Порталымыз бұдан кейін осынау тамаша еңбекті (Қ. Бегмановтың “Мұстафа Шоқай жолымен” атты көлемді зерттеу томдығын) үздіксіз жариялап отыруды қолға алды. Алаш арыстарын, солардың ішінде Мұстафа Шоқайға қатысты зерттеулер жасап жүрген жас ғалымдар мен ойлы оқырмандарға бұл еңбектің берері зор екені даусыз.

“Алты Алаш” порталының ұжымы

 

Аңдату

 Еліміз тәуелсіздік алған алғашқы жылдарда «Алашорда» деген атпен бір үлкен жобаны іске асыру идеясы көкейімнен шықпай қойды. 20-30 кітаптан тұратын көп томдық басылым даярлау, оған отандық және шетелдік дереккөздері мен құжаттық мәліметтерді айналымға енгізу, оны қарапайым оқырманға жеткізу арманыма айналды. Біраз оңайлықпен мызғи қоймайтын есіктерді қағып, өз ұсынысымды білдірдім. Бірақ менің бұл құлшынысымнан еш нәтиже шыға қоймады. Бұның аяғы ұзақ жылдарға созылып кетті. Мен жасаған «Алашорда» жобасы осылайша іске аспай қалды.  Есесіне, Алаштың ардақтысы, бүкіл түркі халқының қамын жеген ұлы қайраткер, есімі төрткүл дүниеге мәшһүр  Мұстафа Шоқай жайлы жеке жоба жасадым.

Тұлға болғанда қандай! Осы жобаның аясында деректі-тарихи сапарнамалық зерттеу кітабын жазып, деректі фильм түсіруді  жоспарладым.

Басты мақсат – Мұстафа Шоқайдың кіндік қаны тамған Наршоқыдан бастап, ол болған тарихи орындарды, сан алуан мекендер мен кенттерді, түрлі білім және ғылым орталықтарын, алыс-жақын шетелдердің ірі қалаларына барып  тарихи тұлға өміріне қатысты нақты деректер мен дәйектерді жинастыру болатын. Сондай-ақ ұлы қайраткер өміріне қатысты материалдармен ғана шектеліп қалмай, мүмкіндігінше ол  тұрған, болған, қызмет істеген шаһарлар мен өңір, өлкелердің тарихын қоса зерттеуді де алдыма басты міндет етіп қойдым. Мұстафа Шоқай елу бір жылдық ғұмырында шерлі Түркістанның болашағы үшін сансыз қиындықтарды басынан кешіре жүріп, алған бетінен қайтпаған табанды тарихи тұлға боп мәңгіге қалғандығына көзім анық жетті. Кейіпкерімнің туған жерін, шыққан тегін, өскен ортасын оқырманға жан-жақты тереңірек таныстыруды басты міндетім деп санадым. Өйткені біз болған алыс-жақын шетелдерде кездескен түрлі саясат, мәдениет, әдебиет өкілдері Мұстафа Шоқайдың туған жерін, шыққан тегін тереңірек білгісі келетінін, нақты мәліметтер негізінде қомақты, айшықты, танымдық деректі еңбек  жазуды өтінгендер аз кездескен жоқ.

Осы жерде Астана қаласында тұратын білгілі кәсіпкер Сапар Ысқақовқа ерекше алғыс айтып кеткім келеді.

Қызылорда облысындағы Шиелі бағытында «Мұстафа Шоқай жолымен» жобасы аясында экспедициямен бірге жүрген зейнеткер, абзал қария Жұмабек Тәшімов, Уәлихан Әшенов,  Райымбек Шайымбетов, Алмас Сыпатаев,  Марат Сейітжапаров, сонымен қатар «Мұстафа Шоқай» атындағы қордың президенті Базарбай Атабаев, Мұстафа  Шоқай ескерткішінің авторы, мүсінші Мұратбай Үмбетов, Алматыда тұратын Елтай Әбдіқадыров тәрізді басқа да көптеген азаматтарға өз ризашылығымды білдіремін. Әсіресе  Мұстафа Шоқайдың  ең жақын туыстары – Болат Мырзекеұлы Қалымбетовке, Нұртаза Шоқайдың кіші қызы Нәмина Нұртазақызы Шоқайға,  марқұм Мәдина Нұртазақызының  ұлдары Серікбай Шермахан мен Мұхтар Омаровқа, қадірлі қария Әбдікерім Аманқұловқа, бұл еңбектерім жарыққа шыққанша марқұм боп дүниеден өтіп кеткен ардақты ақсақалдар Данияр Ерғалиев пен Ойдан Қалымбетовке, олардың барлық ұрпақтарына шынайы алғысымды білдіремін.

Ұлы тұлғаның туып-өскен жері мен елінен басталған біздің ұзақ сапарымыз бала Мұстафаға үлкен өмірге жолдама берген Ташкент шаһарында жалғасып, одан ары өзбек қалалары – Ферғана, Қоқан, Самарқаннан,  орыстың  Санкт-Петерборына ұласты. Одан кейін экспедиция сапары Әзербайжан астанасы Баку, Грузия астанасы Тбилисиде жалғасып,  Кутаиси қаласы арқылы ертегідей ғажайып Батуми айлағына дейін жетті. Сондай-ақ түріктің  Ыстамбұлдай сырлы шаһарында  өткен ұйқысыз күндер мен түндер ұмытылмастай боп есімізде қалды.  М.Шоқай өмірінің соңғы  жиырма бір жылы өткен  Францияның таңғажайып Париж, Ножан-сюр-Марн, Мария Шоқай жерленген Шелль шаһарында,  француздардың Фонтенбло тәрізді тарихи әдемі қалаларының мұрағаттарын аралап,  ол дүниеден өткен Берлиндегі Мұстафа Шоқайдың бейітіне экспедиция мүшелері гүл шоқтарын қойып, құран бағыштады. Мұстафа Шоқайдың жаназасы шығарылған Берлин мешіті, еске алу асы өткен Париждегі мұсылмандар мешітінде болып, фотоға түсіріп, таспаға жазып алдық.

Екі жылға  созылған қиыншылығы мен қызығы мол экспедиция сапарында біз өте көп адамдармен дәмдес-тұздас болдық, қайсыбірімен кейіннен шынайы сыйлас,  сырлас достарға  айналдық. Ұшақтан ұшақтар ауыстырып, аэропорттардан аэропорттарға қарай ұштық. Траптардан траптарға өттік. Бір мемлекеттен екінші мемлекетке жеттік.Түрлі елдер, қалалардың толып жатқан перрондарынан перрондарына қарай асықтық. Вокзалдардан вокзалдарға өттік. Сол елдердің мұрағаттары мен мұражайларында сарсылып отырдық. Сонда көзім анық жеткен бір нәрсе бар. Ол әлдекімдер жазып, айтып шулап жүргендей Мұстафа Шоқайдың өмір жолында иненің жасуындай  кемшілігінің жоқтығы. Бұл имандай шындық.  Дәл осы жерде айта кету ләзім, Ной Жордания бастаған сол тұстағы Грузиннің зиялыларымен бірге М.Шоқай жарымен 1921 жылдың наурыз айында Батуми айлағынан эмиграцияға кетті. Дәлел – Батуми мұрағатынан біздер тапқан бұрын-соңды ешкімнің қолына түспеген – Мария Шоқайдың атына берілген ресми анықтаманың көшірмесі. Құжат Батуми мұрағатының құпия бөлімінде сақталған. Онда «Куәлік. № 2905, 7 наурыз 1921 жыл» деп кеткен уақыттары анық көрсетілген. Бұл арада дау тууы мүмкін емес.

Үш бірдей құрылықты жалғастырған таңғажайып ұзақ сапарларда ол елдердің қаншама ішкі қалалары мен алыс түкпірлерінде жатқан елді мекендерінде де болдық. Осы ұзақ жол бойында кездескен, сырласқан, сұхбаттасқан кісілермен болған әңгімелер таспаларға жазылып алынды. Алынған деректерді барынша ықшамдап, екшелеп, сұрыптап осы танымдық еңбекке, деректі фильмге пайдаландық.

Кавказ бойында Мұстафа Шоқайдың большевиктік билікке қарсы шығарған алғашқы газеттерін ұшыратсам, Түркияда бұрын-соңды ешкімнің қолына түспеген құжаттары мен суреттерін кездестіріп, сәл оңашада көңілім босаған сәттерді ендігі қалған ғұмырымда еш есімнен шығара алмаспын.
Мұстафа Шоқай өмірінде Санкт-Петербордың орны ерекше. Ол мұнда жоғары білім алды. Алғашқы саяси қозғалыстарға белсене қатысты. Дума құрамындағы Мұсылмандар фракциясында Әлихан Бөкейхановтың тікелей ұсынысымен хатшы болып жауапты қызмет атқарды. Осы тұста қаншама түркістандықтардың көкейкесті мәселелерін шешуге тікелей атсалысты. Арпалысты. Ширықты. Әбден пісті. Жетілді. Ертеңгі болатын мәңгілік майданға іштей қатты дайындалды. Ол өз өмірінің оп-оңай өтпейтінін ерте, тым ерте өте терең сезінген сияқты.

Санкт-Петербор қаласындағы  мұрағаттардан Мұстафаның туу туралы куәлігі, оның әр жылдардағы сабақ қорытындысына байланысты қойылған бағаларының – емтихан кітапшасы, тіпті білім алу үшін төленген қаржыларының түбіртектерінің барлық көшірмелеріне дейін мұқият көшіріп алдым. Бұл құжаттардың кейбірі бізге дейін ешкімнің қолына түспеген құнды дүниелер.

Оларды видео-таспаға жазып алып, фотоға түсіріп елге аман жеткіздім. Осы құжаттар сақталған Санкт-Петербор Орталық мемлекеттік мұрағатының  №14-ші фондында, №3 тізбесіндегі №55955 ісі бойынша «Құжаттарды пайдалану  қағазына» үңілер болсақ, маған дейін бұл құжаттарды төрт-ақ адам – Гешетов 1990 жылы 11 желтоқсанда, 6 сәуір 1994 жылы А.А.Айтмұханбетов, 21 сәуір 2003 жылы Исахан, ал 2008 жылдың мамыр айында Шотбақовалар ғана қарағаны жайлы құжаттар толтырылғанын оқырманға айта кетсем артық болмас. Ал 2008 жылдың 9 –13 қыркүйегінде ол мұрағатта менің отырғаным жайлы жазба дерек қалды. Бұл менен кейін ол архивке жолы түсетіндердің алдынан шығатын  бір дерек.

Францияда Мұстафа Шоқай тұрған үйді көріп, ауласына орнатылған кемеңгердің бюстін тамашаладық. Ножан-сюр-Марн шаһарының мэрі біздің экспедиция мүшелерін арнайы қабылдап, Мұстафа Шоқайға қатысты тарихи жерлерді аралатты, құнды құжаттарды алуға тікелей қолұшын берді. Париждің іргесіндегі Шелль шаһарының зиратына жерленген Мария Шоқайдың бейітіне жете бергенде ақырын себелей  бастаған ақ жаңбыр,  сәлден кейін толассыз шелектеп құйып  тұрды. Табиғаттың осынау тосын мінезіне күні бүгінге дейін таң қалмасқа шарам жоқ.  Баяғы ұлы ақын Төлеген Айбергенов жырға қосатын ақ жаңбырларыңыз дәл осындай-ақ болар. Сол сәтте  маған бұл ақ жаңбырлар ғұмырлары сартапты сағынышпен өткен екі мұңлық, ғазиз жандардың  бізге шаққан мұң-наласындай көрінгенін қара сөзбен   ешқашан да жазып жеткізе алмаспын. Мен мұны ақындық ішкі түйсік арқылы сезіндім. Өзім табиғат анамен қосыла егілгендей күйді, мұңлы сезімдерді бастан кештім. Мария Шоқай бейітінің басында сөйлеп тұрған сәтімде жаңбыр жуған жүзіме екі көзімнен  ыршып  жаңбырға қосылып кеткен жасты жанымдағы серіктерім де сезе қоймаған болар. Кімнен, несін жасырайын, осынау ұзаққа созылған сапарда мені қатты толқытқан, тебіренткен бұндай тылсым бір құпияға толы  сәттер басымнан аз өткен жоқ.

Сонымен бір мемлекеттен  екінші мемлекетке өтіп, ұшақтан ұшақ ауыстырып  мініп –  Берлиндегі Түркияға қарайтын «Түрік шәһитлігі мешіті» аумағындағы шағын ғана зиратқа да жеттік-ау. Осынау шағын ғана зиратта таңғажайып алып тұлға жатыр. Европаның қақ төріндегі мұсылмандар зиратындағы Мұстафа Шоқайдың қасиетті де қасіретті бейітіне тізерлеп қатар отырып құран бағыштап, гүл шоқтарын қойдық. Бейітінің басына үлкен талғаммен көк тастан ескерткіш белгі қойылыпты. Бұл бейіт басындағы ескерткішке аяулы жары, сәби кезінде анасынан адал сүт емген Мария Шоқайдың өтінішімен үш латын әріпі мен төрт сан жазылыпты.  Олар Иоаннадағы Евангелияның бесінші тарауындағы 13-ші өлеңді меңзеп тұр. Бұл жыр жолдары: «Жаныңды сеніп тапсыратын ол достар және ол махаббат енді жоқ» деген  мағананы білдіреді. Көзіңе еріксіз жас келеді. Не деген ұлы махаббат, мөлдір сезім. Қандай қасиетті қасірет еді десеңші. Барлығы сыйқырлы үш әріп пен төрт санға қалайша сыйып кеткен қасиетті сезімдер еді бұл. Тас боп жаратылған жүректе толқитын шығар бұндай сәттерде…

Берлиндегі зират күтушісі Мұстафа Шоқай бейітіне  байланысты,  ерекше бір оқиғаны толқып тұрып бізге баяндады. Мұстафа Шоқай зиратынан таңсәрідешашылған нұр көргенін айтты. Сол бір таңғажайып нұр жайлы мен көп ойландым. Тіпті есімнен шықпай қойды десем де болады. Сол бір сәтте әлі қағазға да түспеген әлдебір өлеңнің  өзіме де беймәлім жолдары  көкейіме оралалып, жүрегімді тербеді.

Мұстафа Шоқай ма ол асыл адам,
Бабасы ер Түріктей жасымаған.
Алыста,
тым алыста қалса-дағы,
Шуағы шыққан күндей шашыраған…

Иә, ұлты түрік зират күтуші Мұстафа Шоқайдың  бейіті төңірегіне сәуле таратып, аспанға нұр шашып жатыр дейді. Мұстафа Шоқайдың шуағы алдағы келетін барлық ғасырларға қарай шашылып кеткендей. Ислам дінінде мұндай оқиғаны Хижрет деп атайтынын біздің Түркістанның діндәр шалдары  үнемі айтып отыратын. Ескіше сауатты құранды, ислам ілімін, оның барлық шариғаттарын бала кезінен тұла бойына терең сіңіріп өскен Мұстафа Шоқай шет елге өз еркімен кеткен жоқ. Ол елінің тәуелсіздігін көксегендіктен елден еріксіз кетуге мәжбүр болды. Ең бастысы өмір бойы осы сертінен айнымай елі үшін күресті, осы жолда жанын қиды. Сондықтан бұл нұр жаратқан иеміздің артында перзенті де қалмаған, сүйегі жат топыраққа жерленген Мұстафа Шоқайдай ғазиз пендесіне жасаған ерекше бір шапағаты болса керек деп ойладым. Иә, Алла, дәл осылай болғай.

Осы үш құрылықты жалғап жатқан елдерге қазақстандық журналистер мен тарихшылардан құралған экспедиция құрамы әр бағыттарда басқа азаматтармен ауыстырылып отырды: Олар Жұмабай Шаштайұлы – «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы, Мақсат Тәж-Мұрат – Республикалық «Ана тілі» газетінің бас редакторы, Қазбек Иса – «Жас қазақ үні» газетінің бас редакторы, Ғалымжан Мелдешов – Республикалық «Түркістан» газетінің бас редакторының бірінші орынбасары,  Шыңғыс Мұқан – белгілі журналист, «Жайық Пресс» ЖШС бас директоры, Берік Бейсенұлы – Республикалық «Айқын» газетінің бас редакторының бірінші орынбасары, Ислам Әбішев – ОҚО әкімінің бірінші орынбасары, мемлекет және қоғам қайраткері, Бекжан Әшірбаев –  «Қазақ әдебиеті» газеті бас редакторының бірінші орынбасары, Есей Жеңісұлы – «Жас қазақ» газетінің тілшісі, Өскенбай Құлатаев – ҚР Журналистер одағының мүшесі, Салтанат Өтеуғалиева – Республикалық «Ана тілі» газетінің жауапты хатшысы, Әбілқасым Сәрсенбаев – суретші,  Сәуле Нұрғалиева – жоба менеджері, Нұрдәулет Жақсыбаев пен Самат Құрбиев – операторлар, Еркін Шәкірұлы – журналист, Қазақстан ұлттық телеарнасының тілшісі.

Экспедициямен шетелдерге шыққанда республика Сыртқы істер министрлігінен  алдағы баратын еліміздегі Қазақстанның төтенше және өкілетті елшілігіне арнайы ресми нұсқау түсіріп, сапарымыздың бағыт-бағдарламасын олармен алдын-ала бірлесе талқылап, бекітіп алып,  содан кейін ғана нақты шешім қабылдап отырдық. Мен үшін бұл бұрын болмаған жат елдерде уақытты барынша  үнемдеу үшін аса қажет еді. Әсіресе мен үшін қай елге болсын самолеттің трапынан түсісімен-ақ  әрбір минут өте қымбат болатын. Өйткені сол сәттерде менің мойнымда ел мен аруақ, рух алдындағы азаматтық парыз бен қарыз, үлкен аманат, жауапкершілік бар болатын. Мен бұл үлкен жауапкершілікті бүкіл жан-тәніммен сезіндім. Сондықтан да әрбір қолайлы сәттерді, минуттарды, сағаттар мен күндерді қалт жібермей пайдалануды алдын-ала елде отырып әбден ойша сарапқа салдым. Екшедім. Қырық рет толғанып, тоқсан рет траптан трапқа дейінгі әрбір минутты қалай пайдалануды ойша електен өткіздім. Әбден таразыладым. Неғұрлым мол құнды деректер жинаудың түрлі жолдарын сарапқа салдым.

Қазақстанның Өзбекстандағы (сол тұстағы) төтенше және өкілетті елшісі Зауытбек Тұрысбеков, Қазақстанның Ресейдегі төтенше және өкілетті елшілігінің Санкт-Петербордағы (сол тұстағы) консулы Жұмабек Кеншімов, еліміздің Грузиядағы Уақытша Сенімді Өкілі (сол тұстағы) Игорь Мусалимов, Әзербайжандағы төтенше және өкілетті елші  Серік Пірімбетов, Түркиядағы (сол тұстағы) төтенше және өкілетті елші Бағдат Әміреев, Франциядағы (сол тұстағы) төтенше және өкілетті  елші Мұрат Тәшімов, Германиядағы төтенше және өкілетті елші Нұрлан Онжанов мырзалардың арнайы ресми қабылдауларында болып, нақты көмектерін көргендігімді бұл күндері ыстық ықыласпен, зор құрметпен еске аламын.

Жалпы, Мұстафа Шоқай туралы айтқанда, Түркістанды еске алмау – мүмкін емес. Бұл екеуі мәңгі ажырамас егіз ұғым. Мұстафасыз – Түркістанды, Түркістансыз Мұстафа Шоқай болмысын көзге елестетуге, еске алуға  болмайтын сияқты. Түркістан ұғымы – Мұстафа Шоқайдың бүкіл саналы ғұмырындағы мақсатты қызметінің мәні, мағынасы, жиынтығы, түйіні. Сондықтан да осы еңбекті жазу барысында Түркістан туралы және түркістандықтар хақында білімім жеткенше көбірек, кеңірек айтуға, сан алуан құжаттарды молырақ жинауға қатты мән бердім.

Алаш қозғалысы жөнінде әсіресе кейінгі жылдарда атап айтарлықтай ауқымды жұмыстар жүргізіліп келеді.  Жасыратыны жоқ, Түркістан тарихы, оның ішінде, Түркістанның саяси өмірі, Мұстафа Шоқайдың тұлғалық бет-бейнесі жайында мағлұматтар аз болмағанымен, жарық көрген әдеби-талдау, зерттеу еңбектер, ғылыми монографиялар әлі де жеткіліксіз және бұл  заңды да. Бұл тұрғыда соңғы жылдары өнімді еңбек етіп жүрген ғалым-тарихшылар мен шоқайтанушылар Мәмбет Қойгелді, Көшім Есмағамбетов, Бейбіт Қойшыбаев, Гүлжауһар Көкебаева, Дихан Қамзабекұлы, Амантай Кәкен, Бақыт Садықова, Айтан Нүсіпханов, Әмірхан Бакіров, Мақсат Тәж-Мұрат, Фадли Әлиұлының есімдерін атауға болады. Ал Мұстафа Шоқайдың өмірі мен саяси қызметі және қайраткерлігі хақында зерттеп кітаптар жазған Әбдіуақап Қара (Еуропа бағыты) мен Дархан Қыдырәлі (Ташкент пен Қызылорда бағыты) сияқты шоқайтанушы ғалымдар біздің экспедициямен бірге жүріп, сол сапарларда  ғылыми кеңесші, ресми үйлестіруші болып жауапты қызмет атқарды.

Бүгінде әлемде бірігу, топтасу, белгілі бір одақтың аясына ену сияқты үрдістер қатты  белең алып отыр. Мысалы, Латын Америкасында Меркасор – Бразилия, Аргентина, Чили, Еуропада  Бенилюкс – Бельгия, Люксембург, Нидерланды ұйымдары бар. Оңтүстік Шығыс – Азия   интеграциялық бірлестігінде. Шығыста – Араб мемлекеттерінің лигасы. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев телеарналардан берген сұхбатында: «Әрине, ең жақсысы Орталық Азия мемлекетінің одағын құру болар еді, мен бұған Қазақстан мен Орта Азияны қосамын… Тарихты еске түсіретін болсақ, бізді бірігуге 1918 жылдың өзінде Мұстафа Шоқай шақырған болатын», –  деген болатын. Мұның өзі Мұстафа Шоқайдың көрегенділігін, ойының озықтығын, білім-өрісінің кеңдігін, қисынының кемелдігін көрсетсе керек. Өміршең іс-әрекеттердің қандайы болсын қашан да жалғасын табады. Бүкіл әлемдік  бірігу үрдісінде Түркістанның тұтастығы жөнінде Мұстафа Шоқай салған сара жол өте алысты меңзейді. Біздің екі жылға созылған сапарларымыз және осынау елі ерін іздегені жайлы жазылған  сапарнамалық, тарихи, деректі, танымдық зерттеу еңбегім оқырман тарапынан келешекте Мұстафа Шоқай туралы атқарыла бермек ауқымды істерге тамшыдай болса да қосқан аз ғана үлес ретінде қабылданар болса, онда  менің о, бастағы армандаған үмітімнің ақталғаны деп білем.

Сонымен, «Мұстафа Шоқай жолымен» атты экспедициясының жұмысы аяқталды. Бірақ осынау ұлы жолдағы майдан аяқталған жоқ. Өйткені Мұстафа Шоқайға байланысты мен түсірген деректі фильмнің түркі нәсілділерге тал бесік– Алтайда өткен тұсаукесерінен соң, мен мүлде күтпеген басқа бір майдан басталды. Жау жоқ деме, жар астында деген рас екен. Ымырасыз мәңгілік майдан – бұл жолы еліміздің Шығысынан бұрқ ете түсті. Қасиетті Алтай тауы жақтан Мұстафа Шоқайға байланысты айғай-шу көтерілді. Бұл айқай шудың соңы сотқа дейін жетті. Елуден асқанша заң орындарымен еш ісіміз болмаған  біздің сот алдына  бірнеше рет баруымызға тура келді.

…Мұстафа Шоқай әлдебіреулер айтып жүргендей елден қашып кеткен жоқ. Бізде 1921 жылдың жазында Түркістан ұлттық ұйымының  арнайы тапсырмасымен кетті деген де деректер бар.

1941 жылдың 22 желтоқсанында Гитлер Түркістан легионын құру жөніндегі указға қол қойды. Ал Мұстафа Шоқай ол кезде ес-түссіз Берлиннің Виктория ауруханасында  екі дүниенің ортасында жатқан болатын. Бес күннен кейін яғни 27 желтоқсан күні М.Шоқай сол госпитальда қайтыс болды. Ал ел шулап жүрген Түркістан легионы Шығыс легионының негізінде 1942 жылдың сәуір айында құрылды. Өмір мен өлім арасында жатып, көп  ұзамай қайтыс болып кеткен адам қалай легион құрады? Тарих – дәлдікті сүйетін нақты ғылым. Дәлдік жоқ жердегі әңгіменің барлығы аңыз, өсек, жала боп есептеледі. Бүкіл Түркілердің жыртысын жыртқан, жоғын жоқтаған ғазиз Мұстафа Шоқайдың жолымен жүріп өткенімде, қайталап айтамын, бір нәрсеге көзім анық жетті – Мұстафа Шоқайдың рухани болмысында иненің жасуындай кемшілігі  жоқ. Ол бүкіл әзиз ғұмырын Түркістанның болашағына арнады. Оның өмірге ғашық, таңғажайып жан болғандығы жайлы бүкіл деректер, құжаттар, кітаптар, кинолар, түрлі елдерде тұратын белгілі тұлғалар мен қарапайым адамдар жан-жақты баяндайды. Дәлелдейді. Менің бұл сөздерімді даусыз фактілер, ескі деректер, тарихи-ғылыми тұжырымдар айғақтай түседі.

Жә, бұл өмір жетсе, мені алдағы екі-үш жылдан кейінгі басқа бір жаңа  кітапқа арқау болатындай, айқасқа толы, шығармашылығыма байланысты түрлі оқиғалар күтіп тұрғаны анық. Бұл күндері басты тарауларының  алғашқы нұсқасы ғана қағазға түскен, ал кейбір елес сұлбалары  жүректің түкпірі мен мидың бір қалтарысында  бұрқ-сарқ етіп қайнап жатқан  «Экспедициядан кейінгі өмір» атты жаңа бір көлемді кітабыма арқау болатын дүниелерім ғой. Төгілген тер, еткен еңбек, тартқан қасірет, шеккен азап, бастан кешкен бейнет, мемлекеттік жоспардан ең соңғы сәтте сызылып қалған, алынып тасталған осынау кітаптың  ауыр тағдыры, деректі фильмді жасау мен шығарудың арасындағы арпалыспен өткен сағаттар, ұйқысыз түндер мен күндер, айлар мен жылдар, артымыздан ит қосып, төбемізден құс ұшырғандар, өз арамызда жүрген сатқындар мен опасыздар жайлы ешкімнен жасқанбай ақ қағазға таңбалап жазып, болашаққа аманаттап айтып, артымызға тастап кетер аз мұраның бірі болса екен деп армандап жүрмін.  Өйткені Өскемендегі жылға жуық уақытқа созылған сот құжаттары мен интернеттегі айтыс, тартыстарға толы мақалалардың өзі қазір үш жүз беттей боп сұрыпталып алынды.

«Шырағым, құдай берген жанын, құдайдың өзі ғана алады», – деп баяғыда ауылда жүрген бала күнімізде шешем марқұм жиі айтып отыратын еді. Иә, иттей ұлыған интернеттер мен сағыздай созып мені қасқырдай дал-дал ғып талай талап талдаған сайттардың, ұлардай шулаған баспасөздердің, өсек-ғайбаттардың  қақ ортасында қыр басында аспанға қарап ұлыған көкбөрідей шоқиып жалғыз қалған сәттерімді дұшпанымның басына бермесін деп тілеймін. Иә, сол бір ауыр күндерден де бір өзі жар боп аман өткізген  жаратушыма айтар алғысым шексіз.

…Қанша уақыттан соң екені маған дәл осы сәтте белгісіз, бірақ әйтеуір бір сәтті күні біз жүріп өткен осынау қасиетті де, қасіретті ұлы жолмен тағы бір экспедиция сапарға шығары хақ. Ол экспедиция біздікіндей емес, үкіметі жан-жақты қолдаған, асай-мүсейі түгел, түсіру техникасы өз заманына сай, қаражаты жеткілікті, мамандары түгел болады деген ішкі өз болжамыма шын сенгім келеді. Ал бұл еңбектің сол сапарға шығатын үлкен-кішіге азды-көпті себі тиіп, кәдеге жарайтыны анық. Иә, Алла менің бұл тілегімді қабыл еткей. Себебі, қазақ баласы үшін ұлт бостандығы, ел мен жердің тәуелсіздігі жолындағы күрестен басқа қасиетті ештеңе жоқ. Болған да емес, болашақта да болмасы анық. Осы қасиетті жолдан арларына дақ түсірмей, абыроймен өткен  ұлыларымызды  іздеу алдағы келетін барлық дәуірлердегі ұрпақтардың басты борышы ғой деп білемін. Қай замандарда да Мұстафа Шоқайдай алыбымыздың дұшпандары  қалғи қоймайтынына уақыт көзімізді жеткізіп келеді. Өйткені Мұстафа Шоқайдың арманы, мақсаты, жолы қасіретті, қасиетті Түркістанның бүгінгі, ертеңгі дұшпандарына мәңгі тыным бермесі анық. Олардың түн ұйқысын қашырып, үнемі мазасын инедей шаншып ала берері хақ. Алдағы қай дәуірлерде болсын осылай бола берері бұл күндері бізге анық белгілі болып отыр. Сондықтан Мұстафа Шоқай рухын асқақтатып, оның жолымен жүргісі келген ұрпақтар өліспей беріспейтін ұлы Түркістан үшін қасиетті майданға әркез дайын болғаны жөн.

Мұстафа Шоқай: «Жаман ұлттар жоқ, жаман адамдар бар, мейрімді мемлекеттер жоқ, мейрімді адамдар бар»,– деп тегін жазған жоқ.Ғұламаның ғазалға бергісіз ғазиз ойларының кейбірі  ғана бізге аман жетті. Жетпегені өртеліп, желге ұшып кетті.

Мұстафа Шоқайдай ғазизімізді шексіз сүйгендер мен оны барлық замандарда қолдағандардың баршасына, оның арман-мұратының түбі бір іске асатынына күмәнсіз сенетіндерге  екі дүниеде Мадақ!

Иә, бізге Алла жар болғай, бауырларым!

 

“Алты Алаш” ақпарат

 

Жауап жазу

Your email address will not be published.