Ғылыми зерттеушілердің әлеуеті өсуде

фото:ашықдереккөз

Қазақстан ғылымы соңғы жылдары айтарлықтай қарқын алды. Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бойынша, 2024-2025 жылдары елде 23 000 зерттеуші және шамамен 4000 басқа қызметкер жұмыс істейді. Бұл көрсеткіш 2023 жылмен салыстырғанда 7,5%-ға өскен, ғылыми сектордың тұрақты дамуын көрсетеді.

Зерттеушілердің жартысына жуығы академиялық дәрежеге ие, оның ішінде 2050 ғылым докторы, 4727 ғылым кандидаты және 4156 PhD дәрежесі бар. Сондай-ақ, үштен бір бөлігі магистр дәрежесін алған. Жас құрамға келетін болсақ, зерттеушілердің 28,3%-ы 35 жасқа дейінгі, 49,8%-ы 35-54 жас аралығындағы, ал 22%-ы 55 жастан асқан.

Елімізде ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстармен айналысатын 423 ұйым бар. Соңғы бес жылда ҒЗТКЖ саласына ішкі шығындар 82,3 миллиард теңгеден 219,7 миллиард теңгеге дейін өсті, бірақ бұл ЖІӨ-дегі үлесі әлі де төмен – 0,16%. Қазақстан ғылыми зерттеулерге бөлінген қаржы бойынша 124-ші орында тұр, ал Израиль, Оңтүстік Корея, АҚШ, Бельгия және Швеция ЖІӨ-дегі қаржыландыру көлемімен көшбасшы. Қазақстанда қаржыландырудың басым бөлігі ұлттық бюджеттен келеді, оның 76,9%-ы ғылыми-зерттеу жұмыстарын қолдауға бағытталған. Қаржы негізінен бағдарламалық-нысаналы және гранттық жобаларға бөлінеді, ал ғылыми ұйымдар өз ресурстарынан да инвестиция салады. Соңғы бес жылда қолданбалы зерттеулермен айналысатын ұйымдар кірісі 40 миллиард теңгеден асты, 2000-нан астам жаңа жұмыс орны құрылды.

Қоғамдық қабылдаудағы ғылыми жетістіктер туралы сауалнама нәтижелері респонденттердің 72,3%-ының әртүрлі ғылым саласындағы жетістіктерден хабардар екенін көрсетті. Әсіресе ауыл шаруашылығы, цифрлық технологиялар, IT, жасанды интеллект, медицина мен биотехнология саласындағы жаңалықтар көпшілікке таныс. Бұл ғылымның күнделікті өмірмен тығыз байланысын көрсетеді, себебі іргелі зерттеулер әдетте баяу практикалық нәтиже береді, ал қолданбалы зерттеулер көрнекі нәтижелерге ие.

Ғылыми зерттеулерге бөлінетін қаражаттың басым бөлігі қолданбалы жобаларға бағытталады, бұл жалпы ішкі шығындардың 64,9%-ын құрайды. Аймақтық шоғырлану сақталып, Алматы мен Астанада ғылыми инвестициялардың 63,5%-ы шоғырланған. Мемлекет ғылымның жүйелі дамуына мүдделі және 2026 жылға дейін қолданбалы ғылымға 475 миллиард теңгеден астам қаражат бөлінді. Зерттеушілер саны өсіп, ғылыми ұйымдар саны 425-ке жетті.

Мысалы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің инновациялық даму департаментінің директоры Асель Джексембаева атап өткендей, «Ғылым және білім комитеті қаржыландырған бұл жоба Қазақстанда жаңа технологияларды әзірлеу үшін жол жамылғыларында терең зерттеулер жүргізуге қажетті жабдықтарды сатып алуға мүмкіндік берді. Университет ғалымдары жол мәселелерін жасау және шешу үшін ірі жол компанияларымен консорциум құрды. Келесі жылы ел аймақтарында осындай жобаларды жүзеге асыру оңайырақ болады. Енді жергілікті басқару органдарының өздерінің зерттеу бюджеттері болады. Бұл инженерлерге аймақтық өндірісте инновациялық шешімдерді енгізуге мүмкіндік береді». Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Жоғары білім министрлігінің Ғылым комитетінің басшысы Ринат Елшібековтің пікірінше, «Әрбір аймақ өз бюджеті шегінде зерттеу байқауын жариялай алады, осылайша аймақтық ғылымды нығайта алады». Бұл мандат осы жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енген.

Жас ғалымдарға қолдау көрсету шаралары да айтарлықтай. Ресей ғылымындағы тәжірибеге ұқсас, Қазақстанда жас мамандарды тарту үшін жеңілдікті ипотекалық несие бағдарламасы іске қосылды, ал өткен жылы жас ғалымдарға 20 пәтер сыйға тартылды. Айдар Молдажан, ҚазҰАУ-дың электротехника және энергетика кафедрасының меңгерушісі, өз тәжірибесін бөлісе отырып, «Әйелім екеуміз жас ғалымдар ретінде өтініш бердік. Екеуміздің де оқуға түскеніміз біз үшін күтпеген жағдай болды. Мемлекет басшысына жас ғалымдарды, ғылымды және жалпы білім беруді үнемі қолдап келе жатқаны үшін алғыс айтқымыз келеді. Бұл біз үшін Қазақстан Республикасында жас ғалымдарды да, ғылымды да дамытуға үлкен ынталандыру болып табылады» деді.

Қазақстанда ғылыммен айналысатын әйелдер саны артып келеді. ҚР Президенті жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның мүшесі Гүлмира Қанай 2026 жылдың 4 наурызында хабарлағандай, «Ғылымға қадам» жобасы 2025 жылдан бері академиялық STEM саласында әйелдерді қолдайды.

«Robotechnogirls» және «TechGirls» жобалары арқылы 350 қыз технология және STEM салаларында оқытылды. Бүгінгі таңда әйелдер білім беру мен ғылымда белсенді түрде жұмыс істейді. Статистика көрсеткендей: магистратура студенттерінің 57,5%-ы, докторанттардың 61,7%-ы әйелдер; АКТ саласында оқитындардың 20%-ы, телекоммуникацияда 46%-ы, ақпараттық қауіпсіздік саласында 30%-ы; ғылыми зерттеушілердің 55,6%-ы әйелдер. Сонымен қатар, стартаптардың 23%-ын әйелдер құрған.

Осылайша, Қазақстандағы ғылымды қаржыландырудың өсуі, қолданбалы жобаларды іске асыру, аймақтық бюджеттік мандаттар мен жас ғалымдарға көрсетіліп жатқан қолдау елдің ғылыми әлеуетін нығайтады. Әйелдердің STEM және ғылыми зерттеу саласында белсенді қатысуы инновацияларды дамытуға қосымша серпін береді. Ғылыми қауымдастықтың басты мақсаты – ғылыми зерттеулерді кеңейтіп, коммерцияландыру арқылы елдің инновациялық әлеуетін жаңа деңгейге көтеру.

altyalash.kz