Қазақстанда «Заң және тәртіп» қағидаты жай ұран емес, нақты іске айналып келеді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев сыбайлас жемқорлықпен күресті мемлекеттік саясаттың басты бағыты ретінде айқындап, бұл салада жүйелі өзгерістер қолға алынды. Бүгінде басты мақсат – тек жазалау емес, қоғамда жемқорлыққа мүлде төзбеушілік қалыптастыру.
Соңғы жылдары бұл бағытта нақты қадамдар жасалып жатыр. Қазақстан халықаралық деңгейде де белсенді жұмыс істеп келеді. Жақында Еуропа Кеңесінің GRECO алаңында еліміздегі реформалар таныстырылып, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың жаңа үлгісі көрсетілген болатын. Бұл – Қазақстанның ашық әрі әділ жүйе құруға ұмтылып отырғанының белгісі.
Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің төрағасы Дархан Жазықбай бұл өзгерістердің мәнін былай түсіндірді: «Біздің мақсат – тек құқықбұзушылықпен күресу емес, қоғамда адалдық мәдениетін қалыптастыру. Жемқорлыққа қарсы саясат енді алдын алуға бағытталып отыр», – деді ол.
Шынында да, қазіргі тәсіл өзгерген. Бұрын назар көбіне қылмыс жасалғаннан кейінгі әрекетке аударылса, енді алдын алу, түсіндіру, қоғамның көзқарасын өзгерту алдыңғы орынға шықты. «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы да осыған негізделген. Азаматтардың пікірін ескеру, ашықтықты арттыру – жемқорлықты азайтудың маңызды тетігі.
Сонымен қатар, заңнамалық тұрғыда да бірқатар жаңашылдықтар енгізіліп жатыр. Қоғамдық кеңестердің рөлі күшейіп, азаматтардың шешім қабылдауға қатысу мүмкіндігі артып келеді. Бұл – бақылаудың тек мемлекеттік деңгейде емес, қоғам тарапынан да жүргізіле бастағанын көрсетеді.
Дегенмен, мәселе толық шешілді деуге ерте. Соңғы жылдардағы деректер жемқорлық тәуекелдері әлі де бар екенін көрсетеді. Әсіресе жергілікті деңгейде, ресурстар бөлінетін салаларда мұндай жағдайлар жиі кездеседі. Бірақ соған қарамастан, оң динамика байқалады: тіркелген қылмыстық істер саны біртіндеп азайып келеді.
Finprom сараптама орталығының мамандары бұл өзгерісті профилактикалық жұмыстың күшеюімен байланыстырады. «Қазір адамдар заңды жақсырақ түсіне бастады. Жауапкершілік күшейген сайын, құқықбұзушылыққа бару да азаяды», – дейді сарапшылар.
Қоғамда да көзқарас өзгеріп жатыр. Бұрын «ұсақ нәрсе» деп қаралатын әрекеттердің өзі қазір сынға ұшырайды. Бұл – нөлдік төзімділік қағидатының қалыптасып келе жатқанын білдіреді. Яғни заңды бұзу – қалыпты жағдай емес, қоғам қабылдамайтын әрекетке айналып келеді.
«Заң және тәртіп» идеологиясының мәні де осында. Әр азамат заңды құрметтеп, өз әрекетіне жауап бере алса ғана әділетті қоғам құрылады. Бұл тек мемлекеттік органдардың емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Сарапшылардың пікірінше, жемқорлықпен күресте ең тиімді құрал – сана өзгерісі. «Заң қатайған сайын емес, адамдардың көзқарасы өзгергенде ғана нәтиже болады. Адалдық – ішкі ұстанымға айналуы керек», – дейді олар.
Бұл бағыттағы жұмыстың маңызын мамандар да жиі атап өтеді. Алматы қаласы бойынша Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет департаментінің алдын алу басқармасының басшысы Н.Тлешалиевтің айтуынша, мәселені тек жазамен шешу мүмкін емес.
«Мемлекет басшысы айтқандай, жемқорлық – бүкіл жүйені іштен жейтін дерт. Сондықтан біз тек салдарымен емес, себептерімен күресуіміз керек», – дейді ол.
Оның сөзінше, соңғы жылдары жемқорлыққа қатысты істер әшкереленіп, жауапкершілік күшейгенімен, бұл жеткіліксіз. Себебі қоғам нақты өзгерісті көргісі келеді. «Адамдар үшін ең маңыздысы – бір шенеуніктің жазалануы емес, сол оқиғадан кейін жүйенің өзгеруі. Егер бұрынғы қателік қайта қайталанбаса, сонда ғана сенім қалыптасады», – дейді маман.
Finprom сарапшылары да осы пікірмен келіседі. Олардың айтуынша, жемқорлықтың негізгі себептері – әкімшілік кедергілер, түсініксіз ережелер және мемлекеттік органдардағы ашықтықтың жеткіліксіздігі. Мұндай жағдайда қарапайым азамат кейде өз құқығын толық білмегендіктен, заңсыз жолдарға тап болып жатады.
«Көп жағдайда мәселе адамдардың заңды білмеуінен туындайды. Егер әр азамат өз құқығы мен міндетін анық түсінсе, құқықбұзушылықтың алдын алуға болады», – дейді орталық мамандары.
Сонымен қатар, «тұрмыстық жемқорлық» мәселесі де әлі күнге дейін өзекті. Бұл – адамдардың күнделікті өмірде мемлекеттік қызметтермен байланыс кезінде кездесетін заңсыз әрекеттер. Әсіресе медицина, білім беру, жер қатынастары сияқты салаларда мұндай тәуекелдер жиі байқалады.
Дегенмен, бұл бағытта да оң өзгерістер бар. Соңғы жылдары цифрландырудың арқасында көптеген қызмет онлайн форматқа көшіп, ашықтық арта бастады. Бұл өз кезегінде адам факторын азайтып, жемқорлық тәуекелдерін төмендетуге ықпал етуде.
Мамандардың айтуынша, ең тиімді жол – алдын алу. «Жемқорлықпен күрес тек қылмыстық істермен шектелмеуі керек. Ең бастысы – адамдардың санасын өзгерту. Заңды сақтау – міндет емес, қалыпты өмір салтына айналуы тиіс», – дейді олар.
Осы тұрғыдан алғанда, «Заң және тәртіп» қағидаты қоғамдағы жаңа мәдениетті қалыптастыруға бағытталған. Яғни әр адам өз әрекетіне жауап беріп, адалдықты бірінші орынға қоя бастаса, жүйе де соған бейімделеді.
altyalash.kz